Het kerkhof in Zuurdijk

Voorgeschiedenis. Het kerspel Zuurdijk bestond al in 1416. Ook de kerk stond er al, hoewel hij er anders uitzag. In 1798 heeft men de kerk aan de westkant een meter ingekort. Een bewijs hiervan zijn de fundamenten die nog in de grond zitten. De boer van Castor, Marten Aedges Teenstra heeft destijds vier eiken balken gekocht voor f 4,– per stuk. Hij gebruikte deze voor de opbouw van een hut naast zijn boerenschuur.
In 1831 is er weer een verbouwing geweest (de school werd toen ook meteen vergroot).

In 1830 is er rondom de kerk en het kerkhof een gracht gegraven.
Het zadeldak van de toren werd afgebroken en vervangen door een vierkantige met leien dakpannen. Er kwamen wijzerplaten voor de klok aan de zuid- en westkant, maar toen de bevolking die aan de oostkant woonde klaagde, dat zij de tijd niet konden zien, werd er ook aan de oostkant een wijzerplaat gemaakt. In 1879 werd de kerk met portlandcement bestreken. Binnen in de kerk zijn ook verschillende verbouwingen geweest in de loop der jaren, maar dat bewaren wij maar voor een andere keer. Misschien kunnen wij nog eens een kerkentocht organiseren!

Wat ik nog wel wil vertellen is, dat sinds 1975 de kerk en het kerkhof in het bezit is gekomen van de Stichting Oude Groninger Kerken.

Toen de provincie weg door Zuurdijk gelegd werd in 1862 is de gracht gedempt en een jaar later kwam er een ijzeren hek om het kerkhof heen. In 1905 zijn er om het oude kerkhof aan 3 kanten kastanjebomen gepoot, aan de kant van de kosterij werd een heg geplaatst, half liguster, half meidoorn. Alleen de ligusterheg kunt u nog zien.

Of het kerkhof er al in 1416 was, weet ik niet. In vroegere tijden begroef men ook wel de doden op het eigen land. Maar ik kan in ieder geval zeggen dat in 1670 het kerkhof er was, want toen werd Pieterke Beerens hier begraven. Wij gaan straks haar graf bekijken.

Een kerkhof geeft ons een beeld hoe de samenleving in elkaar zit. Dit kerkhof bijvoorbeeld geeft ons een beeld van de:

• demografie, de samenstelling van de bevolking van Groningers in het verleden. De levensverwachting was in vergelijking met nu laag, zo rondom 53-60 jaar. Veel vrouwen stierven in het kraambed. Ik zal u straks, via de zerken, de voorbeelden hiervan laten zien. Zeer veel mannen werden weduwnaar en trouwden opnieuw. De zuigelingensterfte was enorm hoog. Dit kwam door gebrek aan hygiëne, met name het water was sterk verontreinigd. Bovendien was het zo, dat zuigelingen niet altijd borstvoeding kregen. Hierdoor kwamen er veel darminfecties voor. Daarom stierven kinderen op zeer jonge leeftijd.
• Er was een standenmilieu. De allerrijksten werden in de kerk begraven en toen dit in 1825 verboden werd, werden de rijken vooraan op het nieuwe kerkhof begraven en de armen achteraan. Een uitzondering werd gemaakt voor Everdina Kornelis Oudeman, die in 1834 stierf. Zij was een van de rijkste vrouwen van Groningen. Zij werd nog in de kerk begraven! Van de armen zijn de graven niet bewaard gebleven, want zij hadden geen geld om een graf te kopen.
• Men deed niet aan geboortebeperking. Een bewijs hiervan is bijv. Hendrikus Warendorp Jannes Torringa. Roelf Eijes Torringa. Uit zijn 1e huwelijk met Itje Ennes Bazuin, die twaalf jaar duurde, had hij acht kinderen. Uit zijn tweede huwelijk met Annette Zijlma had hij tien kinderen. Er bleven van deze achttien kinderen slechts negen in leven. Het is opvallend dat met name in gebieden waar veel R.K. en orthodox protestanten woonden deze houding tegenover geboortebeperking nog lang heeft geduurd.
• Een stukje geschiedenis. Hoe zag bijvoorbeeld de beroepsbevolking eruit? Hier in Zuurdijk kunt u zien dat de bevolking bestond uit boeren. Uit de praalgraven blijkt wel dat die boeren rijk waren.

Wij gaan nu enkele bijzondere graven bekijken op het oude kerkhof. Niet alleen bijzonder wat betreft de grafzerken, maar ook omdat het de graven van mensen betreft met een verhaal!

1. Pieterke Beerens

anno 1670, den 20. maert is Pieterke Beerens, die huisvrouw van Abel Hindriks in den Heere gerust en ligt alhier begraven.

eronder de steen van haar zoon (?)

Anno 1705 den 16 july is die eerenachtbaare Pieter Beerens christelijck in den Heere ontslapen, oud sijnde in het 38ste jaar en leijt alhier begraven, verwachtende een vrolijcke opstanding door Jesus Christus

2. Hendrik H. van Ulms

1740-1808

Werd wel de Jonge Heer genoemd. Hij was bekend om zijn ruwe uitvallen en onbeheersde optreden. De vader van Geuchien Zijlma zou nooit vergeten wat Van Ulms tegen hem had gezegd toen hij als 5-jarige zijn vader had verloren. Bij het open graf was hij naar voren gedrongen, had het kind bij de hand genomen en nadrukkelijk opgemerkt “Ziet ge nu wel jonge waar uw vader blijft?”
Uit liefhebberij had hij zich bekwaamd tot paardendokter.
Toen zijn eerste vrouw Trijntje Jurjens stierf ging het gerucht dat hij al heel snel weer zou gaan hertrouwen, maar vlak voor het huwelijk ging hij naar de stad Groningen om de beklembrief van zijn boerderij te verbeteren. Op de weg terug viel hij stomdronken uit zijn sjees en stierf. Anders dan zijn vader is Hindrik niet in de kerk begraven. Hij wilde naar eigen zeggen “dat eeuwig gespouw op zijn kop niet hebben” en werd begraven op het oude kerkhof hier.

Op zijn grafsteen staat:

Die onder dezen Grafzerk ligt
Wien Boer en Burger was verplicht
Is nu weer verbonden door den dood,
Zij liggen tezamen hier zijd aan zijd
Van zorge en kommer thans bevrijd
Dat hem nu Jezus uit ’t stof
Weer op doe staan tot zijnen lof.

3. Hannes Hiddes Rietema

zuid-westel. deel

De doodskist wordt door vier mannen gedragen. De 15 jarige Hannes Hiddes overleed op 16 nov. 1800.
Zijn grafschrift vermeldt:

Alhier ter Plaatse Door eigen bestelling Zonder Mede hulp
der Nabuuren Ter neder Geset

Waarom de begrafenis zo heeft plaats gevonden, in afwijking van de bestaande regels betreffende de nabuurplichten, is niet duidelijk.

Naberplicht

Het dorp was opgedeeld in kluften, drie in Zuurdijk. De “olle man” ging bij het overlijden van iemand uit de kluft naar de buren om de dood aan te zeggen. Zes buren aan weerskanten. Taken: twee man klokluiden, acht man dragers, twee man volgen. Tot diep in de 19e eeuw werd gebruik gemaakt van een boerenwagen of ploegslee. Later lijkkoets die gehuurd werd in Leens of Ulrum. Nog later lijkauto, 1930.

Om terug te komen op Hannes Rietema: Hij was overleden aan de kinderpokken. Misschien was het vrees voor de besmetting die de buren, waartoe ook Roelf Eijes en zijn familie behoorden, had doen afwijken van de regels en gewoonten. Mogelijk was het ook een bijzondere uiting van liefde voor het overleden kind. Maar het lijkt aannemelijker dat een conflict met de buren op Hayemaheerd hierbij een rol speelde. Zijn ouders bezaten sinds 1771 de boerderij Nieuw Ewer. Na de dood van haar man was Grietje Klaassen hertrouwd, maar zij en de erven Hidde Hansen hadden op gerechtelijk bevel de boerderij moeten verkopen aan Roelf Eyes en Everdina Oudeman. Naast Nieuw Ewer hadden Grietje en Hidde rond 1773 tevens de boerderij Kooijenburg verworven. Daar overleed enige tijd later haar zoon. Het conflict was met de gedwongen verkoop nog niet ten einde. Er ontstond vervolgens een geschil over de eigendom van een graf op het kerkhof hier. Roelf Eyes en Hindrik Hindriks meenden dat ze met de koop van de boerderij Nieuw Ewer ook eigenaren van het graf waren geworden. Opnieuw moest de redger ingeschakeld worden.

4. Jannes Luijtjes Torringa

Geboren 15.11.1750, overl. 25.12.1817
Hendrika Warendorp, geb. 13.2.1757, overl. 26.1.1795

wapens: drie vogels en het andere wapen: hert staande tegen boom. Hierbij is een kindergraf van Antje Torringa, geb. feb. 1862, overl. 29.8.1862.

5. Ytes tot Surdyck

Op de steen is te lezen: Anno 1711 den 13. november is die eersaeme van Ylles tot Surdyck seer christelijck in den Heere gerust en leydt alhier begraven verwachtende met alle ware geloovige christenen een vrolijcke opstanding door Jesus Christus.

Zijn wapen is wat onduidelijk.

6. Familiegraf van Bos

Jan Jakobs Bos, geb. 1803, overl. 1871.

Het bijzondere van deze grafsteen vind ik dat de tekens van zijn beroep (boer) zijn afgebeeld: schoven, zeis, en ander gereedschap en een boerenkar.

7. Oude schoolmeester

Oene Pieters van Duinen. Hoofdmeester van de dorpsschool geweest van 1840-1880.

Hoewel het oude kerkhof in 1874 gesloten werd is van Duinen hier alsnog begraven. Misschien als eerbied voor hetgeen hij voor de school gedaan heeft?

8. Prachtige graven van

Itje Ennes Bazuin: naakte vrouw met palmtak, opengeslagen boek. Doodskop, vlinders.

Zij was een eenvoudige boerendochter uit Klein Garnwerd. Waarschijnlijk is het een liefdeshuwelijk geweest. Het paar ging wonen op Hayemaheerd. Torringa liet waarschijnlijk een nieuw huis voor de boerderij zetten of het oude aanzienlijk verbouwen. Zij stierf in 1859 kort na de bevalling van haar 5e doodgeboren kind. Voorbeeld van hetgeen ik aan het begin vertelde wat betr. de demografie.

Wat ik vreemd vind is dat zij hier ligt begraven en niet bij haar man op het nieuwe gedeelte. Wij zullen daar straks naar toe gaan.

Hendrik Torringa
Kuna Torringa, zijn zuster

Er ligt ook het kindergraf van Enno Roelfs Torringa: 6-6-1849 – 28-7-1849
Torringa en I.E. Bazuin

Het nieuwe gedeelte van het kerkhof

In 1874 is aan de Noordkant van de kerk het nieuwe kerkhof gemaakt. Het oude kerkhof werd gesloten. Na die tijd is er nog wel eens een begraven, maar dan gaven de kerkvoogden daar speciaal permissie voor. De plek was n.l. overvol. De lap grond was van de koster. Hij ontving hier elk jaar f 65,– huur voor. Toen hij vertrok heeft de kerkvoogdij het stuk grond gekocht.

1. Jan Stoffer van Weerden met zijn 2 echtgenoten

Anna Hendriks Olthof en Jantina Nienhuis.
Hij was hoofdmeester van 1912-1953.

Historisch: Vertel het verhaal van een oud-leerlinge, Antje Schuitema-Werkema, van hoe zijn verjaardag op school gevierd werd en de verhalen van meester.

2. Geuchien Zijlma

23.9.1842, overl. 12.6.1922
Getrouwd geweest met Ije W Dijkhuis en H.H. Zuidema.

3. Jan Zijlma

11.2.1824 – 5.9.1907. Landbouwer op de Ewer, ook lid van de …

4. Annetta Geuchina Zijlma

1834-1884 echtgenoot van Roelf Eyes T.

Zuster van Jan en Geuchien Zijlma. Kreeg tien kinderen.
even terugkomend op die zuigelingensterfte: Van al deze kinderen stierven er in het 1e levensjaar: vijf. Drie stierven er voor hun 2e jaar. Het is vreemd dat Itje Ennes hier niet bij ligt.

Roelf Eyes Torringa, 1824-1885

Had veel invloed op het maatschappelijk leven in de wijde omgeving. Dankte hij niet alleen aan zijn rijkdom, maar ook aan zijn persoonlijkheid. “Was boer er ook” of “wat zei boer ervan”. Hij zat niet in het Provinciebestuur zoals zijn vader. Was kerkvoogd. Hij was ook in 1862 de drijvende kracht achter de aanleg van de grindweg over Zuurdijk naar Houwerzijl. De weg werd zo verlegd dat deze langs Hayemaheerd kwam te lopen! Hij was een flinke drinker (familiekwaal).

5. Praalgraf van de familie Hekma

6. Nog een hoofdmeester van de school hier: Eppe Jan Boneschanscher

Hij was schoolmeester van 1880-1912 (voorloper van Weerden).

Familiewapens

Door de welvaart van de boeren en hun toenemende behoefte aan vertoon en deftigheid ging men ook familiewapens maken.

Eye Roelfs — spiegelmonogram
Zijn zoon Roelf Eyes — drie klaverbladen
Everdina Oudeman — een oude man steunend op een stok op een veld van klaverbladen (ligt in kerk)

In 1811 werd de familienaam van Kammen aangenomen. Toen werd het wapen: drie kammen.

Grafsymbolen

Dood: wilg, zandloper, doodskop, zeis.
Opstanding: Opgaande zon, overwinningsvlam, vlinders, opengeslagen bijbel.
Liefde van Christus symboliseert zich o.a. in de roos, druiven.

Dorry Bakker

___________________________________________________________

Dorry Bakker heeft gewoon in de woning Ewer 9.
Zij was actief lid van de Historische Vereniging en heeft ook de Huisjes op de wierde van Ewer beschreven.

___________________________________________________________

Naar Kerkhof